NQK@Subits Hdvnbits.org
Đây là câu chuyện về sự khác biệt giữa ta
với tất cả các loài sinh vật từng có mặt trên trái đất này...
... mấu chốt của câu chuyện lại nằm ngay trong gia đình ta
Nguyễn Quốc Khánh dịch phụ đề
Đây là mẹ tôi, khi bà 4 tuổi. Đó là thế hệ trước
Hãy nhìn khuôn mặt cáu kỉnh này
Khuôn mặt cáu kỉnh giống tôi chẳng giống ai trong nhà
Còn đây là ông tôi đang mặc quân phục
Đấy là khoảng năm 1916 thế chiến thứ nhất
Sang trang sau, là gặp bà tôi
và mẹ của bà tôi, tức cụ tôi, tên là Julia
Đó là 3 thế hệ trước
Nhưng giả ta quay về quá khứ, không chỉ một thế hệ
hay hai thế hệ hay ba thế hệ
mà là 300 thế hệ...
.... hoặc 3 nghìn...
... về với tổ tiên là người chia sẻ thế giới với người Neanderthals
Quay lại trước đây 60.000 thế hệ
ta sẽ gặp người đầu tiên từng bước chân ra khỏi châu Phi
100 nghìn thế hệ trước
ta sẽ gặp ngạc nhiên khi gặp những người anh em họ
thú vị hơn những gì ta từng tưởng tượng
Ta sẽ làm như thế - du hành trong thời gian
để gặp gỡ những sinh vật đã trở thành ta
để xem làm thế nào mà cuộc sống của chúng trở thành cuộc sống của ta
Tô tiên đã để lại cho ta chìa khóa để mở cánh cửa vào quá khứ
Lấy xương hóa thạch và di thể của họ làm định hướng...
...các nhà khoa học có thể tạo nên một bức tranh
về khung cảnh quá khứ khi du hành ngược thời gian
Tất cả hóa thạch của người vượn trên thế giới, nếu đặt hết ở đây
thì có thể cũng chỉ chất đầy phía sau cái xe này thôi
Nhưng từng mẩu nhỏ đều có câu chuyện riêng về thế giới của nó
Những mẩu nhỏ này nắm giữ những bí mật không những về cách họ chết...
... mà còn về cách họ sống
... từ người anh em gần gũi nhất, người Neanderthals
tới những người châu Âu hung bạo đầu tiên
... từ tổ tiên của ta với nghị lực để tồn tại trong rừng già châu Á
... tới những gia đình thực sự đầu tiên làm việc cùng nhau dưới ánh nắng châu Phi
Ta đang quay lại quá khứ
tìm ra những gì khiến tôi và bạn trở nên khác biệt
và gặp gỡ những sinh vật đầu tiên có những điều đó
những kẻ đầu tiên biết tạo công cụ
những đối thủ nặng ký trong quá khứ
ta cùng nhau chứng kiến cách bạn và tôi có được ngày nay
Nơi đầu tiên mà hóa thạch đưa ta tới chính là nơi đây
Ta đã du hành ngược về quá khứ khoảng 3,5 triệu năm
theo cách nhìn của khoa học
để gặp gỡ sinh vật đầu tiên bắt đầu cuộc hành trình từ vượn thành ta
ở châu Phi.... trên cái cây này.
Đây là họ hàng xa của ta cách ta 300.000 thế hệ
Australopithecus afarensis. Chúng đang nghỉ đêm
Đây là một nhân vật đặc biệt trong câu chuyện về chúng ta
Ta gọi nó là Lucy. Nó cũng đặc biệt với một nhân vật khác..
...đứa con mới sinh vài ngày
Bầy của Lucy đang đối mặt với chiến tranh
tranh giành lãnh thổ và có thể sẽ rất bạo lực
Đến sáng, cuộc sống của chúng sẽ thay đổi mãi mãi.
Đối với loài afarensis, giống như vượn thông thường
uống nước vào buổi sáng có ý nghĩa rất quan trọng
Nhưng có một điều gì đó đã tách những sinh vật này khỏi các loài vượn khác
bước đầu tiên trên hành trình trở thành chúng ta
Chúng có thể đứng và đi trên hai chân sau
Đây là con đực lớn tuổi nhất trong bầy
Nó cũng là cha của đứa con của Lucy
Nó đã 25 tuổi, đang độ sung mãn
Nó có thể sống tới 50 năm
Kia là con ancylotherium họ hàng của loài tê giác
Trong giai đoạn tiền sử này
Sức mạnh của kẻ cầm đầu giúp bầy gắn kết với nhau
Nhưng nếu bạn tưởng rằng đứng thẳng trên hai chân
đã biến ta thành chủ rừng già thì bạn đã nhầm
Ngoài việc đi thẳng
thì những sinh vật này cũng chẳng có gì đặc biệt
Chúng cũng chịu quy luật tự nhiên như các loài khác
Nhưng Lucy và đồng loại là tổ tiên của bạn và tôi
Để xem chính xác là điều gì đã khiến chúng đặc biệt vậy
ta phải quan sát chúng kỹ lưỡng hơn
Lucy 22 tuổi
Nó đã làm mẹ không chỉ một lần
mà là mẹ của nhiều đứa trong bầy, kể cả con này
.... nó có thể đóng vai trông trẻ
Đó là một tiếng kêu kích động. Loài afarensis - nhưng là bầy cạnh tranh
Đã nhiều lần lãnh thổ của bầy của Lucy đã bị xâm lược
tranh đấu giành nơi kiếm ăn tốt
Mất đi con đầu đàn cũng dẫn tới một vấn đề khác
hai con đực tranh nhau làm đầu đàn
Nó là một con ít tiếng, đáng tin cậy và mạnh mẽ trong bầy
còn nó yếu hơn và bốc đồng
Giờ chúng buộc phải hợp tác với nhau
cần tổ chức một nhóm tuần tra
những con đực cùng hò hét thành lập nhóm
Lãnh thổ của bầy afarensis cũng giống như của tinh tinh hiện đại
khoảng gần 20 km² lấy sông, núi làm ranh giới
Mặc dù các con trưởng thành biết rõ đường đi lối lại
nhưng khi đến ngã rẽ thì mới xem con nào là dẫn đường
Những biểu hiện ban đầu chỉ là lời qua tiếng lại ồn ào
Kẻ chiến thắng sẽ được tôn trọng
và được ưu tiên tiếp cận con cái
Trong khi đó, bầy cạnh tranh đã đến rất gần
Bãi sậy này nằm trên ranh giới
giữa lãnh thổ của hai bầy afarensis
Thường thì chả bên nào tới chỗ này vì ở đây không dễ kiếm ăn
nhưng những con đực này đang tìm kiếm cái gì đó khác...
... Lucy.
Có thể là khi lang thang gần đó, nó làm kinh động đến chúng
Khi đi riêng rẽ, con afarensis rất dễ bị tấn công
Những con đực này sẽ tìm kiếm
và tấn công để cảnh cáo bầy kia
Chỉ cao hơn một mét
con cái như Lucy là mục tiêu dễ dàng
Nếu bị phát hiện ra thì gần như là chết chắc
Thật may mắn
Không tìm thấy gì những con được xâm lược tiếp tục đi
Dòng sông này là ranh giới phía nam với lãnh địa của bầy Lucy
Đây cũng là nơi dừng chân tiện lợi
không chỉ cho những kẻ xâm lược
Thật tình cờ, nhóm tuần tra của bầy Lucy cũng dừng ở đó
để uống nước
Giống như các bầy vượn đối địch, hai bên lập tức gây gổ
Do có dòng sông ở giữa cuộc chiến đẫm máu không thể nổ ra
thay vào đó, hai bên chỉ diễu võ dương oai bằng tiếng kêu
điều đó lại may mắn với bầy của Lucy do kẻ địch đã có quân tiếp viện
Nếu gặp nhau ở nơi khác
ta đã chứng kiến một cuộc chiến không cân sức
Càng quan sát những sinh vật này ta càng thấy chúng giống vượn
thế thì chúng có điểm gì đặc biệt đến độ có thể tách khỏi các loài vượn?
Điều gì đã khiến một con vượn đứng thẳng lên
và đi bằng hai chân sau?
Lý do là...
... thế giới đã thay đổi
Nào, ta cùng ngược xa về quá khứ hơn nữa
đến trước khi loài afarensis xuất hiện...
4, 5, 6 triệu năm lùi xa hơn nữa
Ta vẫn ở châu Phi nhưng là 8 triệu năm trước...
... đây là nhà của tổ tiên leo cây của Lucy và đồng loại
Ta chưa từng tìm được hóa thạch của những con vượn bí ẩn này
nhưng ta biết một vài điều quan trọng về chúng
Ta biết rằng, giống như các loài vượn hiện đại
chúng dùng cả tay và chân để di chuyển
Ta biết thế vì đó là cách duy nhất để di chuyển trong rừng rậm
Tại sao ta lại chắc rừng rậm là nơi chúng sống?
Vì rừng ở khắp nơi!
8 triệu năm trước
Châu Phi được bao phủ bởi rừng rậm từ tây sang đông
chính rừng và điều xảy ra với rừng
khiến một loài vượn leo cây cổ đại
lại biến thành loài afarensis đi hai chân
Việc chuyển biến từ sinh vật đi lại bằng bốn chân
thành sinh vật đi hai chân
lớn đến nỗi chỉ có thể thực hiện được
khi có sự thay đổi lớn lao tương tự đối với môi trường xung quanh
Sự thay đổi đó bắt nguồn từ xa, cách đây hàng nghìn dặm
tận đáy biển
Nơi đây, đáy biển đang giãn nở
Với tốc độ móng tay mọc
trái đất đang di chuyển
bề mặt hành tinh đang biến đổi
một mảnh lớn vỏ trái đất bị đẩy lên phía bắc
Về sau, gọi là Ấn Độ
Sâu trong lòng đất nó va với Châu Á
Đẩy lên trên bề mặt một khối lượng đá khổng lồ
Cao 8000m, dài hàng ngàn km - dãy Himalayas
Dãy núi này tác động cực mạnh tới thời tiết
Nó tạo ra những trận bão lớn nhất từng xảy ra
bão biển nhiệt đới
mưa hút khí ẩm trong không khí
nên các luồng không khí tới được châu Phi
không còn ẩm, mà khô
Các cánh rừng mưa lui dần một thế giới mới mở ra
Qua hàng triệu năm, quang cảnh gồm các bụi cây nằm rải rắc được hình thành
Nhưng địa hình đã thay đổi
một bình nguyên mênh mông
Thung lũng Rift vĩ đại đã sụt xuống một bên sườn châu Phi
Mọi thứ, từ bọ tới vượn
đều phải chạy đua với sự thay đổi lớn lao này
Tổ tiên leo cây của ta đã tiến hóa và thay đổi
Buộc phải ở dưới đất lâu hơn
chúng trở thành các con afarensis ta gặp, giống như Lucy
Nhưng sao lại chỉ dùng hai chân để đi lại trên mặt đất?
Ta đừng nghĩ đứng thẳng như vậy mang lại nhiều lợi thế
Lucy có thể đứng cao hơn và nhìn xa hơn...
nhưng thế cũng có nghĩa là nó cũng bị nhìn thấy
Một con ó đen
chuyên gia không kích. Con afarensis trưởng thành thì quá to...
nhưng nếu đã có con trưởng thành thì hẳn có con non yêu
Thực ra đi hai chân chẳng giúp Lucy nhanh hơn hay an toàn hơn
Thế lợi ích thực sự đối với loài afarensi là gì
khi chúng đi thẳng trên thế giới mới này?
Đó là việc đi bằng hai chân
trở thành yếu tố quan trọng trong cuộc đời của tôi và bạn
vì lý do hết sức đáng ngạc nhiên
Xét cho cùng đó là vì giao phối
Những con đực đã đi tuần về
Chắc chúng đã thấm mệt sau cuộc đấu khẩu với những kể ngoại bang
Khi đã an toàn thì cả bầy có cơ hội
xây dựng và thắt chặt các mối quan hệ xã hội
Khi con đực của Lucy đã chết, nó lập tức là đối tượng thu hút
Một trong những kẻ muốn làm đầu đàn - con ít lời
Trong tự nhiên
giao phối và nuôi con là chìa khóa đảm bảo sinh tồn nòi giống
thế nên bất kỳ điều gì giúp ta có năng lượng làm việc đó tốt hơn
thì cũng giống như mạt vàng vậy...
... việc đi bằng hai chân sau đúng là đã tiết kiệm năng lượng cho afarensis
Ở nơi vừa có cây, vừa đồng cỏ thì đi bằng 2 chân tiện hơn 4 chân
Nhưng năng lượng tiết kiệm được từ việc đó lại rất nhỏ
Tổng lượng calo tiết kiệm được trong một năm của một con afarensis
chẳng nhiều hơn năng lượng trong một gói bánh so-co-la này
Nhưng ngay cả chút xíu năng lượng đó cũng giúp tạo ra sự khác biệt
Lucy có thể phục hồi chỗ năng lượng đó nhanh hơn sau khi sinh con
điều đó có nghĩa rằng trong cả đời nó có thể có thêm một đứa con
Thêm một đứa bé có thể chính là sự khác biệt
giứa sự tồn tại và tuyệt chủng
Bầy ngoại bang lại đến lần này từ hướng tây
và một lần nữa
phải đi tuần tiễu
Nhưng không phải con đực nào cũng đi tuần cả
Đây là con nhiều lời đòi làm đầu đàn. Nó cũng để mắt tới Lucy
Không phải sự chú ý nào cũng đều vì giao phối
Để làm con đầu đàn nó cần sự ủng hộ của bầy...
... nên những cơ hội ở một mình với con cái cao cấp như Lucy
đều không thể bỏ lỡ
Nhưng dường như Lucy không quan tâm đến nó
Khi nó xen vào giữa Lucy và đứa bé thì nó mới để ý
Nhưng rồi tình hỉnh không còn kiểm soát được nữa
Nó đã trở thành cuộc chiến giành quyền lực
Cuộc ẩu đả đột nhiên đổi hướng bất ngờ
Con nhiều lời chụp lấy đứa bé của Lucy
Dù cho nó hy vọng có được gì thì hậu quả cũng rất nghiêm trọng
Bầy ngoại bang tới. Chúng đến thẳng lãnh địa của bầy Lucy
Khi kẻ thù đã đến thì đứa bé lập tức bị lãng quên
....tất nhiên, trừ Lucy
Đó là Lucy
Một con vượn, không đặc biệt hông minh không quá nhanh nhẹn
chỉ có chút lợi thế về sử dụng năng lượng
sống và chết không có đưa tiễn trong bụi cây châu Phi
Điều đó dường như chẳng có gì đặc biệt
nhưng Lucy là bậc thang đầu tiên trong hành trình thành bạn và tôi
Bàn tay của nó khi sống chỉ hơn công cụ trèo leo một chút
nhưng ở những thế hệ kế tiếp chúng sẽ được sử dụng cho hàng triệu tác vụ
Tìm kiếm thức ăn cho bộ não ngày càng lớn
rồi một ngày kia là tạo ra công cụ thay đổi thế giới
Khi không còn có nhiệm vụ nâng đỡ cơ thể di chuyển
các bó cơ ngực sẽ giúp con cháu của nó nói được
Việc nó thích nghi, đứng lên hai chân sau
đã mở toang cánh cửa tới tương lai
Về bản chất, nó vẫn là vượn nhưng là con vượn có tiềm năng
Ta biết rằng câu chuyện này rồi sẽ dẫn tới chúng ta
nhưng liệu có gì khác trong những sinh vật này
mà chúng ta ngày nay thửa hưởng chăng?
Có lẽ là có.
Phải chăng đó là tình yêu
khi đứa bé này cứ bám lấy lông của người mẹ đã chết của nó?
Phải chăng đó là sự khởi đầu của cái mà ta gọi là sự đau buồn
mà bạn có thể nghe thấy trong tiếng kêu lạ cùng của cả bầy?
Chắc chắn là có một số hành vi mà ta có thể coi như người
Đó là đứa con gái lớn của Lucy
Nó đến nhặt đứa bé
Nếu nó được nuôi trong bầy thì có thể có cơ hội sống sót
Những sinh vật này đã đi bước đầu tiên trong hành trình làm người
Trong vài giờ nữa, trời sẽ mưa
Nước sẽ dâng, cuốn trôi xác Lucy
và rồi trong 3 triệu năm nó sẽ nằm trong lòng đất.
cho đến năm 1974, các nhà khoa học đào được bộ xương hóa thạch của nó
và đặt tên cho nó theo bài hát nghe trên đài lúc đó
"Lucy in the sky with Diamonds" của Beatles
... và Lucy và đồng loại sẽ soi sáng cho thế giới
không phải là nhờ bản thân chúng hiện tại
là là cái mà chúng làm cho có thể xảy ra
Nguyễn Quốc Khánh (Subits@hdvnbits)